M-Çiçeği Hastalığı Nedir?
M-Çiçeği Hastalığı nadir görülen zoonotik bir hastalıktır. Zoonotik hastalıklar hayvanlardan insanlara bulaşan mikroorganizmaların oluşturduğu hastalıklardır, bununla birlikte bu virüs insandan insana da bulaşır. Hastalığın etkeni Maymun Çiçeği (Monkeypox) virüsüdür. Virüs, Çiçek Hastalığı(Smallpox) virüsü ile benzerlikler gösterir ve Çiçek Hastalığına benzer bir hastalık tablosu oluşturur. Virüs çift sarmallı bir DNA virüsüdür ve RNA virüslerine göre (örneğin COVID-19 hastalığı etkeni olan SARS-CoV-2) çok daha nadir mutasyona uğrar. Virüsün Orta Afrika (soy I) ve Batı Afrika(soy II) olmak üzere iki genotipi vardır.
Hastalık ilk olarak 1959 yılında Danimarka’da maymunlarda saptanmıştır. İnsanlarda ise ilk olgu 1970 yılında Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde 9 aylık bir bebekte rapor edilmiştir. Çiçek Hastalığındakine benzer bir tablo (deride içi sıvı dolu kesecikler) bildirilmiştir. 1970-1971 yıllarında Liberya, Nijerya ve Sierra Leone’den toplam 6 olgu bildirilmiştir. 1970 yılından 2022 yılı başına kadar 15 ülkeden (11’i Afrika ülkesi, ABD, İngiltere, İsrail, Singapur) yaklaşık birkaç bin olgu bildirilmiştir.
Hastalık 2003 yılına kadar Afrika dışında saptanmamıştır. 2003 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde Gana’dan ithal edilen egzotik hayvanlardan virüsü alan sincapgillere akraba (sincapgiller familyasından) çayır köpeklerine maruz kalan 47 kişide bir salgın saptanmıştır.
2020 yılının ilk 9 ayı içinde Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde 4594 şüpheli olgu rapor edilmiş, bu dönemde ikinci en çok etkilenen ülkenin Nijerya olduğu (2017-2020 arasında 181 olgu) bildirilmiştir. Ayrıca Nijerya’dan kaynaklanan 2 olgu İsrail ve Singapur’da, 3 olgu ise İngiltere’de saptanmıştır.
7 Mayıs 2022 tarihinde İngiltere’de bildirilen ve Nijerya seyahati olan olgunun ardından, 19 Mayıs 2022 tarihine kadar İngiltere’de toplam 9 olgu doğrulanmış ve sekiz olguda endemik ülkelere seyahat ve ilk olgu ile temas tanımlanmamıştır.
24 Mayıs 2022 tarihi itibariyle Dünya Sağlık Örgütü(DSÖ) tarafından Afrika dışındaki ülkelerden 131 doğrulanmış ve 106 şüpheli olgu bildirilmiştir. Hastalığın endemik olmadığı ülkelerden bildirilen bu olguların önemli bir kısmı İspanya, Portekiz ve İngiltere’den rapor edilmiştir. Ayrıca Avustralya, Belçika, Kanada, ABD, İsveç, İtalya ve Fransa’dan da olgular bildirilmiştir. Daha sonra yapılan çalışmalarda bu salgındaki sorumlu virüsün Batı Afrika soyuna ait olduğu(soy IIb) belirlenmiştir. DSÖ tarafından M-Çiçeği için Temmuz-2022’de “Halk Sağlığını Tehdit Eden Acil Durum” uyarısı yapılmıştır. Bu uyarının amacı hastalığın salgına dönüşme olasılığı nedeniyle diğer ülkelerin tanı, korunma ve tedavi açısından gerekli önlemleri alma konusunda hazırlık yapmalarını sağlamaktır.
Bu dönemde (1.Ocak.2022-19.Haziran.2023 arasında) Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) büyük çoğunluğu Amerika, Avrupa ve Afrika DSÖ-bölgesinden olmak üzere toplam 87972 hasta bildirilmiştir.
Daha sonra hasta sayısının azalması ile birlikte Mayıs-2023 tarihinde “Acil Durum” uyarısı kaldırılmıştır.
2023 yılı sonlarında özellikle Demokratik Kongo Cumhuriyeti başta olmak üzere hasta sayısının artması, özellikle bu artışın Orta Afrika virüsü Soy Ib’den kaynaklanması (Soy Ib yeni bir alt soydur, cinsel temasla geçmekte ve hızla yayılım göstermektedir), buradan süratle Burundi, Rwanda, Uganda ve Kenya gibi komşu ülkelere yayılım göstermesi, çocuk ölümlerinin yüksek oranda olması nedeniyle DSÖ 14.Ağustos.2024 tarihinde 2.kez “Halk Sağlığını Tehdit Eden Acil Durum” uyarısı yapmıştır.
M-Çiçeği Hastalığı Bulaşma Yolları
-Maymun çiçeği virüsü hayvandan insana ve insandan insana bulaşabilir. İnsandan hayvana bulaş bildirilmemiştir.
-Hayvandan insana bulaşta (zoonotik geçiş) enfekte hayvan ile doğrudan temas edilmesi veya enfekte hayvanın tüketilmesi rol oynar. Enfekte hayvanın kanı, vücut sıvıları veya deri lezyonlarına temas ile de bulaşma olabilir.
-İnsandan insana bulaşta cinsel temas, enfekte kişinin deri lezyonlarına, vücut sıvılarına ya da kullandığı eşyalara (çarşaf, giysiler, battaniye vb.) temas edilmesi rol oynar. Orta Afrika soyunun (soy I) bulaşıcılığı daha fazladır.
M-Çiçeği Hastalığı Belirtileri
-Virüs vücuda girdikten sonra hastalık belirti ve bulgularının ortaya çıkması için geçen süre (inkübasyon süresi) 7-17(5-21) gündür.
– Hastalık genellikle hafif seyirlidir. Başlangıçta ateş ile birlikte genel bir baş ağrısı, kas ağrıları ve bitkinlik ile seyreden başlangıç(prodrom) dönemi mevcuttur. Bunu daha sonra döküntü ve hastaların çoğunda lenf bezlerinin büyümesi(koltuk altında, boyunda ve kasıkta) izler.
-Hastalık 2-4 hafta sürer. Döküntüler en sonunda kabuklanır ve kabuklara temas edenlere de virüs bulaşabilir.
M-Çiçeği Hastalığı İçin İlaç Tedavisi Var Mı?
-Tedavide sidofovir, birinsidofovir ve tekovirimat gibi antiviral ilaçlarla çalışmalar devam etmektedir.
M-Çiçeği Hastalığından Korunmak İçin Aşı Var mı?
– Çiçek aşısı yapılmış olan kişilerin %85’e varan oranlarda M-Çiçeği Hastalığına karşı da korunduğu bildirilmiştir. Çiçek aşısı olanların olmayanlara göre hastalığa yakalanma riski 5 kat azalmaktadır. Dünyada çiçek aşısı 1980 yılından bu yana uygulanmamaktadır. Çiçek Hastalığı 1970’li yıllarda eradike edilmiştir.
– Çiçek Hastalığı ve M-Çiçeği’nin önlenmesi için 2019 yılında JYNNEOS aşısı FDA(Amerikan İlaç Gıda Dairesi) onayı almıştır. Yapılan çalışmalarda temas öncesi aşılama yapılan kişilerde %82 oranında koruyuculuk bildirilmiştir. Günümüzde rutin aşılama önerisi yoktur. Ancak bazı özel risk grupları için aşılanma önerisi mevcuttur.
-Virüse maruz kaldıktan sonraki ilk 4 gün içinde aşı yapılması hastalık gelişmesini önleyebilir, virüse maruz kaldıktan sonraki 4.-14. günler arasında aşı yapılırsa hastalığı önlemez fakat daha hafif geçmesini sağlayabilir.
M-Çiçeği Hastalığından Nasıl Korunuruz?
-Korunmak için hasta ya da hastalık şüphesi olan kişilerle doğrudan ya da bu kişilerin kullandığı eşyalarla temas etmekten kaçınmalıdır. Kemirgenlerle, maymunlarla ve diğer yabani hayvanlarla temastan kaçınılmalıdır. El hijyeni ve genel hijyen kurallarına uyulmalıdır.
M-Çiçeği Hastalığı Olası Bir Pandemiye Yol Açar Mı?
M-Çiçeği Hastalığının endemik olduğu Afrika ülkeleri dışında ortaya çıkması ve Afrika ülkelerindeki artışın altında yatan nedenler içinde iklim değişikliği, çiçek aşısının kaldırılmasıyla toplumsal immünitenin azalması, yağmur ormanlarına zarar verilmesi, hastalığın endemik olduğu Afrika ülkelerindeki jeopolitik ve silahlı çatışmalar ve insanların mobilitesinin fazla olması gibi durumlar öne sürülmektedir. M-Çiçeğinin, COVID-19 pandemisi gibi bir pandemiye yol açma olasılığı mümkün görünmemektedir.
Prof. Dr. E. Halis AKALIN
Bursa Uludağ Üniversitesi Hastanesi
Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji AD Başkanı
